"ΜΕ ΤΟΝ ΔΙΩΓΜΟ ΣΤΗΝ ΨΥΧΗ" - ΕΥΞΕΙΝΟΣ ΛΕΣΧΗ ΧΑΡΙΕΣΣΑΣ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ

« ΜΕ ΤΟΝ ΔΙΩΓΜΟ ΣΤΗΝ ΨΥΧΗ »

Τετάρτη 23 Μαΐου 2018, 12:00

Δημοτικό Θέατρο Νάουσας

H Εύξεινος Λέσχη Χαρίεσσας Δ. Νάουσας διοργανώνει σε συνεργασία και την Έδρα Ποντιακών Σπουδών του Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης και τον Δήμο Ηρωικής Πόλης Νάουσας εκδήλωση για την Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου με τίτλο «Με τον διωγμό στην Ψυχή» που θα λάβει χώρα την Τετάρτη 23 Μάϊου 2018 στις 12:00 το μεσημέρι στο δημοτικό θέατρο Νάουσας.

Την εκδήλωση θα πλαισιώσουν:

Ο Θεοδόσης Κυριακίδης Διδάκτορας Ιστορίας, επιστημονικός συνεργάτης Έδρας Ποντιακών Σπουδών & καθηγητής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θες/νικης.

Ο Κουτσουπιάς Φώτης συγγραφέας & Διδάκτορας Νεοελληνικής Ιστορίας(πρώην σχολικός σύμβουλος)

Η Σοφία Αμπερίδου Ζωγράφος –Αγιογράφος

Στον συντονισμό –παρουσίαση της εκδήλωσης θα είναι ο δημοσιογράφος Πεταλίδης Χριστόφορος.

Το μουσικό κομμάτι θα καλύψει το τμήμα λύρας και χορωδίας της Ευξείνου Λέσχης Χαρίεσσας.

Η εκδήλωση αυτή έχει καθαρά ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και απευθύνεται στην εκπαιδευτική κοινότητα του νομού μας.

Radio Trapezounta Boston 

Dedicated to the Musical Traditions of Hellenic Pontos 

Radio Trapezounta Boston on Social Media:

https://www.radiotrapezounta.com
http://www.trapezounta.com
https://tunein.com/radio/Radio-Trapezounta-Boston-s301498/
https://www.facebook.com/radiotrapezounta/
https://twitter.com/trapezounta
https://www.instagram.com/iapaz/
https://www.pinterest.com/radiotrapezount/
https://www.youtube.com/apazogli
https://plus.google.com/+JohnApazidis

© [Ioannis Apazidis], [Trapezounta.com] and [RadioTrapezounta.com], [2018].
Unauthorized use and/or duplication of this material without express and written permission from this site’s author and/or owner is strictly prohibited. Excerpts and links may be used, provided that full and clear credit is given to [Ioannis Apazidis], [Trapezounta.com] and [RadioTrapezounta.com], with appropriate and specific direction to the original content.

© [Ιωάννης Απαζίδης], [Trapezounta.com] και [RadioTrapezounta.com], [2018]
Η μη εξουσιοδοτημένη χρήση ή / και η επανάληψη αυτού του υλικού χωρίς ρητή και γραπτή άδεια από τον δημιουργό ή / και τον ιδιοκτήτη αυτού του ιστότοπου απαγορεύεται αυστηρά. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν αποσπάσματα και σύνδεσμοι με την προϋπόθεση ότι θα δοθεί πλήρης και σαφής πίστωση στους [Ιωάννης Απαζίδης], [Trapezounta.com] και [RadioTrapezounta.com], με κατάλληλη και συγκεκριμένη κατεύθυνση στο αρχικό περιεχόμενο.

ERT3 ΜΝΗΜΕΣ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑΣ - MEMORIES OF GENOCIDE - 19 MAY 2017

ΕΡΤ3 - Μνήμες Γενοκτονίας (trailer)

ERT3 - Memories of Genocide (trailer)

Μεταδίδεται: Παρασκευή, 19 Μαΐου 2017, στις 22:00

Αφιέρωμα της ΕΡΤ3 στην Ποντιακή Γενοκτονία

Ένα δίωρο αφιέρωμα στην τραγική ιστορία 353.000 αθώων θυμάτων στον Μικρασιατικό Πόντο με τον τίτλο «Μνήμες Γενοκτονίας» μεταδίδει η ΕΡΤ3 σε απευθείας σύνδεση με τον «Κήπο των Εποχών» στη νέα παραλία Θεσσαλονίκης, την Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου, την Παρασκευή, 19 Μαΐου 2017, στις 22.00.
Επιστήμονες, ιστορικοί, Έλληνες και ξένοι, ακαδημαϊκοί, επιζώντες των γεγονότων αιωνόβιοι γέροντες, καλλιτέχνες, ενώνουν τις φωνές και παρουσίες τους, αλλά και τις εμπειρίες, γνώσεις και μνήμες τους σε μια μεγάλη παραγωγή της ΕΡΤ3.

Παρουσίαση: Γιώργος Γεωργιάδης - Αιμίλιος Σαπρανίδης
Αρχισυνταξία: Παναγιώτης Κώστας
Σκηνοθεσία: Ηλίας Γεωργακόπουλος
Παραγωγή: Θέμης Μαυροπεραστής

Released: Friday, 19 May 2017, at 22:00

 ERT3: Tribute to the Pontian Genocide

A two-hour tribute to the tragic story of 353,000 innocent victims from Pontos in Asia Minor Pond, titled "Memories of Genocide," will be broadcast live at the "Garden of the Seasons" at Nea ParaliaThessaloniki on the Memorial Day of the Greek Genocide of Pontus, 19 May 2017, at 22.00.

Scientists, historians, Greeks and foreigners, academics, survivors of the events, eternal elders, artists, unite their voices and presences, as well as their experiences, knowledge and memories, in a large production of ERT3.

Presentation: Giorgos Georgiades - Emilios Sapranidis

Editor-in-Chief: Panagiotis Kostas

Director: Ilias Georgakopoulos

Production: Themis Mavroperastas

LIVESTREAM ONLINE:

http://webtv.ert.gr/ert3/

19/05/2016 ΒΙΝΤΕΟ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ: ΕΙΧΑ ΠΑΤΡΙΔΑΝ - ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ

"ΕΙΧΑ ΠΑΤΡΙΔΑΝ"

από το δίσκο ΠΟΝΤΟΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ (1994)

στίχοι-μουσική-τραγούδι ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ

λύρα ΠΟΛΥΣ ΠΑΥΛΙΔΗΣ

απαγγελία ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΩΥΣΙΑΔΗΣ

"Πέρασαν χρόνια από τότε που η Γενοκτονημένη προσφυγιά στάθηκε στα πόδια της, ανάσανε, ξαναγεννήθηκε. Μια ξεριζωμένη γενιά, που άφησε πάνω μας το χρέος για αγώνα και δικαίωση. Τη λήθη, τη παραχάραξη, τη σιωπή θα πρέπει να διαδεχθεί η μνήμη, η αποκατάσταση της αλήθειας, η διεκδίκηση. Γι αυτό ένιωσα την ανάγκη να τραγουδήσω τον πόνο και το δάκρυ των χιλιάδων νεκρών του λαού μας. Μια μουσική μαρτυρία και καταδίκη στο άδικο του χτες και μια κραυγή στο ανήσυχο και αβέβαιο του σήμερα. Αφιερώνω τα τραγούδια μου στη μνήμη των 350.000 χιλιάδων νεκρών, που έπεσαν θύματα του νεοτουρκικού μιλιταρισμού."

- Βασίλης Μιχαηλίδης

"IHA PATRIDAN" (I had a homeland)

from the LP PONTOS DIKEOMA STI MNIMI 

"Pontos - A Right to Memory" (1994)

lyrics - music - vocals VASILIS MICHAILIDIS

lyra POLIS PAVLIDIS

recitation PANAGIOTIS MOISIADIS

"Years passed since the refugees of the Genocide stood on their own feet, sighed, reborn. A eradicated generation left upon us a debt to struggle and vindication. The forgetfulness, the counterfeiting, the silence will be succeeded by memory, the restoration the truth, and the claims. This is why I felt the need to sing the pain and tears of thousands of our deceased people; a musical testimony and conviction in the unfairness of yesterday,  and a scream in an anxious and uncertain today. I dedicate my songs in memory of  the  350,000 thousand deceased, victims of the Young Turks militarism."

- Vasilis Michailidis

ΕΙΧΑ ΠΑΤΡΙΔΑΝ 'ΚΙ ΕΧΩ ΠΑΤΡΙΔΑΝ

ΡΩΜΑΙΟΣ ΕΙΜΑΙ Η ΑΜΑΡΤΙΑ Μ' 

ΑΠΕΣ 'Σ ΣΟΝ ΠΟΝΤΟΝ ΑΤΟΣΑ ΧΡΟΝΙΑ

ΑΤΩΡΑ ΠΡΟΣΦΥΓΑΣ 'Σ ΣΑ ΠΕΝΤΕ ΔΡΟΜΙΑ. 

ΕΝΑΝ ΠΑΤΡΙΔΑΝ, ΕΝΑΝ ΓΗΝ

ΑΣ' ΣΟΙ ΡΩΜΑΙΟΙΣ ΕΠΕΡΑΝ

'Σ Σ΄ΑΝΑΤΟΛΗΣ ΤΟ ΧΑΡΑΜΑΝ

ΝΕ ΦΩΣ ΚΑΙ ΝΕ ΗΜΕΡΑΝ

ΕΙΧΑ ΠΑΤΡΙΔΑΝ 'ΚΙ ΕΧΩ ΠΑΤΡΙΔΑΝ

ΤΟΝ ΤΟΠΟ ΝΤ' ΕΖΗΣΑ ΟΙ ΤΟΥΡΚ' ΕΠΗΡΑΝ

ΑΛΛ' ΕΝΤΑΝ' ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ, ΑΛΛ' ΕΙΝ 'Σ ΣΟΝ ΑΔΗΝ

ΤΑ ΠΟΝΙΑ ΕΡΟΥΞΑΝ ΘΕΕ Μ' ΑΠΑΝΙ Μ' 

ΕΝΑΝ ΠΑΤΡΙΔΑΝ, ΕΝΑΝ ΓΗΝ

ΓΙΑ Τ' ΕΜΕΤΕΡΤΣ 'ΚΙ ΕΦΕΚΑΝ

ΟΛΑ ΤΑ ΚΑΣΤΡΟΛΙΘΑΡΑ ΤΣ

'Σ Σ' ΑΓΑΡΗΝΟΥΣ ΕΔΕΚΑΝ

ΕΙΧΑ ΠΑΤΡΙΔΑΝ 'ΚΙ ΕΧΩ ΠΑΤΡΙΔΑΝ

ΟΙ ΤΟΥΡΚ' ΕΣΑΡΕΨΑΝ ΚΙ ΑΤΕΝ ΕΠΗΡΑΝ

ΧΡΟΝΙΑ ΝΤΟ ΕΧΤΙΣΑ ΟΛΑ ΕΠΗΓΑΝ

ΕΙΧΑ ΠΑΤΡΙΔΑΝ 'ΚΙ ΕΧΩ ΠΑΤΡΙΔΑΝ

ΕΝΑΝ ΛΑΟΝ ΕΧΑΤΕΨΑΝ

ΑΣ Σ' ΕΝΔΟΞΑ ΤΑ ΜΕΡΙΑ

ΜΕ ΠΡΟΔΩΜΕΝΑ ΤΑΜΑΤΑ

ΚΑΙ ΜΑΤΩΜΕΝΑ ΧΕΡΙΑ

ΧΡΟΝΙΑ ΝΤΟ ΕΧΤΙΣΑ ΟΛΙΑ ΕΠΗΓΑΝ

ΕΙΧΑ ΠΑΤΡΙΔΑΝ ΚΑΙ ΘΕΛΩ ΠΑΤΡΙΔΑΝ

ΕΙΧΑ ΠΑΤΡΙΔΑΝ ΚΑΙ ΘΕΛΩ ΠΑΤΡΙΔΑΝ

ΕΙΧΑ ΠΑΤΡΙΔΑΝ ΚΑΙ ΘΕΛΩ ΠΑΤΡΙΔΑΝ!

19 Μαϊου μερα τιμής και Μνημοσύνης

μέρα Τιμής και Δόξα στους νεκρούς μας

Γενοκτονημένοι λαοί καταδικάστε τους Γενοκτόνους σας

Πολιτισμένα Εθνη, αποτρέψτε κι άλλες Γενοκτονίες. 

May 19, a day of honor and memorial

A day of honor and glory to our deceased

Nations that have suffered genocide, condemn your perpetrators

Civilized nations, prevent any further genocides. 

www.radiotrapezounta.com

Dedicated to the Musical Traditions of Hellenic Pontos

ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΜΝΗΜΗΣ 100 ΧΡΟΝΩΝ - ΒΟΣΤΩΝΗ 2016

Είμαστε εδώ, μετά απο 100 χρόνια. Ζωντανοί, ασφαλείς, μορφωμένοι και τακτοποιημένοι. Επιβιώσαμε μέσα στα χρόνια της εξορίας, των εκτοπισμών, των αποκεφαλισμών, των βιασμών και όλων των σιχαμερών και απάνθρωπων πράξεων των Οθωμανών. Νανουριστήκαμε με τις ιστορίες των προγόνων μας, γαλουχηθήκαμε σε οικογένειες με αξίες. Ευλογηθήκαμε για να μήν ζήσουμε άλλο ξεριζωμό. '' Σ' εμέτερα τα χρόνια να μην έρχουστουν'' έλεγε η γιαγιά μου με δάκρυα και μοιρολόγια. Μας φύλαξε ο Θεός και στους δρόμους δεν ξαναπέσαμε. Είμαστε όμως '' καλά παιδία '' γιατί ΥΠΟΣΧΕΘΗΚΑΜΕ.!!!!!!!!!!!!!!!!!!! ΥΠΟΣΧΕΘΗΚΑΜΕ να αγωνιστούμε για όλα την δικαίωση όλων αυτών των αδικημάτων. ΥΠΟΣΧΕΘΗΚΑΜΕ να τιμάμε τα θύματα αυτής της απάνθρωπης πράξης κάθε χρόνο, και θα το κάνουμε. ΥΠΟΣΧΟΜΑΣΤΕ οτι θα αγωνιστούμε με όλες μας τις δυνάμεις για την Διεθνή Αναγνώριση της Γενοκτονίας των 353.000 Ορθοδόξων Ελλήνων Χριστιανών που άφησαν μαρτυρικά τα κορμιά τους άταφα στα Άγια Χωματα του Πόντου. (Αλεξάνδρα Ουζουνίδου)

Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ: 19 ΜΑΪΟΥ, ΗΜΕΡΑ ΜΝΗΜΗΣ - ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΟΥΖΟΥΝΙΔΟΥ

Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ: 19 ΜΑΪΟΥ, ΗΜΕΡΑ ΜΝΗΜΗΣ 

ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΟΥΖΟΥΝΙΔΟΥ

(άρθρο από την σελίδα www.trapezounta.com - 1η δημοσίευση 20 Μαϊου 2006)

Δυο γυναίκες πρόσφυγες, που ενσαρκώνουν στην πράξη πρόσωπα αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Αναθυμούνται αυτούς που έχουν χάσει και βυθίζονται στη θλίψη. Ποιος περίμενε τέτοιο πόνο;

Η Ελλάδα θρηνεί τα θύματα του πιο εξοντωτικού πολέμου του 20ου αιώνα. Ενας αιώνας του οποίου τα πρώτα χρόνια σημαδεύονται και ποτίζονται απο το αίμα των Ελλήνων του Πόντου και της Μ. Ασίας. Το ένδοξο και πολίτιμο κομμάτι αυτό του Ελληνισμού κινδυνεύει να αφανιστεί από τήν μανία και το μίσος του τέρατος ΜΟΥΣΤΑΦΑ ΚΕΜΑΛ '' Ατατούρκ '' ( πατέρας των Τούρκων ).

Ενα προσχεδιασμένο έγκλημα το οποίο πολλοί απο τους φίλους και συμμάχους της Ελλάδος βοήθησαν να υλοποιηθεί με αποτέλεσμα να ξεριζωθούν τα αδέρφια μας απο τις πατρωγονικές τους εστίες. Εκεί που για 3.000 χρόνια διέπρεψαν, δημιούργησαν και διατήρησαν άσβεστη την φλόγα του Ελληνικού Πνεύματος.

Απο το 1908 ώς το 1912 κυριαρχεί πλέον η ιδέα '' Η ΤΟΥΡΚΙΑ ΣΤΟΥΣ ΤΟΥΡΚΟΥΣ '' και αυτό μεταφράζεται με περιστατικά όπως δολοφονίες και κατασχέσεις περιουσιών.

1912-1914 το σχέδιο των Τούρκων παίρνει σάρκα και οστά και αρχίζουν οι διωγμοί όλων των Ελληνικών πλυθησμών. Ελληνες απο την Θράκη, τον Πόντο και την Μ. Ασία μετακινούνται προς την Ελλάδα. Οι Ελληνες ή αναγκάζονται να καταφύγουν στην Ελλάδα ή εξαναγκάζονται.

Η εξόντωση των Ελλήνων είναι πλέον γεγονός ( 1914- 1918 )Χωριά ολόκληρα καίγονται και μαζι με αυτά οτι οι Ελληνες τόσα χρόνια δημιούργησαν. Οι πλυθησμοί διώκονται και θανατώνονται. Βιάζονται, σφαγιάζονται και εκτοπίζονται στην ενδοχώρα. Οτιδήποτε Ελληνικό καταστρέφεται και έρχονται τα πρώτα για τους Τούρκους επιθυμητά αποτελέσματα.

Οι νεκροί στην περιοχή του Πόντου υπολογίζονται σε 353.000 με επίσημα στοιχεία ενώ πιστεύεται οτι είναι πολυ περισσότερα. Μαρτύρια που δεν τα συλαμβάνει ανθρώπινος νούς. 

Οσα και να γραφτούν ποτέ δεν θα μπορέσουν να περιγράψουν αυτά που βίωσαν οι πρόγονοι μας.

Το τέλεια αυτό οργανωμένο έγκλημα που βασίστηκε στην κατάργηση τών προνομίων τα οποία μεταφέρονται απο την αρμοδιότητα του Οικουμενικου Πατριαρχείου στην Τουρκική Κυβέρνηση. Στην στρατολογία τών Ελλήνων στα γνωστά σε όλους μας Τάγματα Εργασίας '' Αμελέ Ταμπουρού ''. Στην εξόντωση ολόκληρων οικογενειών στις επιτάξεις και στις βαριές φορολογίες. Στους εξισλαμισμούς, στους εκτοπισμούς και στις απελάσεις συνθέτουν την γεμάτη αίμα εικόνα της ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ.

Ποιός ήταν τελικά ο σκοπός όλης αυτής της τραγωδίας, ποιός ήταν ο υπαίτιος όλων αυτών των δεινών τών Ελλήνων του Πόντου και της Μ. Ασίας; Πότε θα μάθουμε τήν πραγματική αλήθεια; Κατηγορούμε τίς συμμαχικές δυνάμεις οτι μας πρόδωσαν. Μήπως μας πρόδωσαν οι ίδιοι οι Ελληνες; Μήπως ακόμα μας προδίδουν; Για ποιούς θυσιαστίκαμε και ποιάς άρρωστης σκέψης θύματα γίναμε; Ολοι περιμένουμε την Διεθνή αναγνώριση της γενοκτονίας. Τι θα γίνει όμως την άλλη μέρα; Θα αρχίσουμε να χορεύουμε να γλεντάμε και να κοιμόμαστε ήσυχοι ή θα ξυπνήσει μέσα μας η συνείδηση και θα αναλάβουμε τίς ευθύνες μας απέναντι στους νεκρούς μας;

Τα ιστορικά στοιχεία ειναι απο την εγκυκλοπαίδεια  

''Αλησμόνητες Πατρίδες του Ελληνισμου '' τόμος 9 '' Ο ΗΡΩΙΚΟΣ ΠΟΝΤΟΣ ''

 

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ "Η Γεκοντονία των Ελλήνων του Πόντου τ.14" - Φάνης Μαλκίδης

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ  
Κωνσταντίνος Φωτιάδης

Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου τ. 14 
Θεσσαλονίκη – Ηρόδοτος, 2002-2005

του Θεοφάνη Μαλκίδη

(άρθρο από την σελίδα www.trapezounta.com - 1η δημοσίευση 15 Νοεμβρίου 2005)

1.Εισαγωγή


Στην προσπάθεια να γίνει μία πρώτη αποτίμηση αυτού που ονομάστηκε στην ιστορική και πολιτική επιστήμη στον ελλαδικό χώρο Ποντιακό ζήτημα, θα πρέπει να σταθούμε αρχικώς σε μία γενική παραδοχή: Το θέμα, για πολιτικούς κυρίως λόγους, έμεινε στο περιθώριο, στη λήθη, αφού κάθε αναφορά σ΄ αυτό ήταν απαγορευμένη λόγω της «ελληνοτουρκικής φιλίας» που αναδυόταν λίγο πριν –λίγο μετά τους διωγμούς των Ελλήνων από την Ιωνία, την Πόλη, την Κύπρο, τα Ίμια. 

Ο μελετητής οφείλει ερευνώντας το Ποντιακό ζήτημα να λάβει υπόψη του τρεις (τουλάχιστον) συνιστώσες του: Η πρώτη αφορά την αναγνώριση της 19ης Μαΐου ως ημέρας μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου, θέμα που αποτελεί για πολλούς (συλλόγους, φορείς, πολίτες, πολιτικούς, επιστήμονες, κ.ά) το μείζον σχετικά με το Ποντιακό ζήτημα. Η δεύτερη συνιστώσα αφορά τη σημερινή όψη των ποντιόφωνων –κρυπτοχριστιανών στην Τουρκία και ιδιαίτερα στον τόπο διαβίωσής τους στον Πόντο, και τρίτη σχετίζεται με τους Πόντιους της τέως 
ΕΣΣΔ.


2.Το ζήτημα της γενοκτονίας και η ανακήρυξη της 19ης Μαΐου ως ημέρας μνήμης

Ο συγγραφέας παρά τις μεγάλες δυσκολίες που αντιμετώπισε για τη συγγραφή και κυρίως για την έκδοση του πολύτομου έργου του, κατόρθωσε μετά από δέκα χρόνια κοπιαστικής έρευνας να στοιχειοθετήσει το μεγάλο έγκλημα της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου. Η γενοκτονία των Ποντίων (1916 – 1923), η οποία όπως αποδεικνύει μέσα από σειρά αρχείων ο συγγραφέας έχει πάνων από 353.000 θύματα, αποτελεί μία ακόμη μεγάλη γενοκτονία του 20ου αιώνα μαζί με την Αρμενική και την Εβραϊκή. Η γενοκτονία των Ποντίων έχει τις ίδιες ηθικές αναλογίες με αυτές των Εβραίων και των Αρμενίων, δυστυχώς όμως αποτελεί τη λιγότερο γνωστή και περισσότερο αγνοημένη από τους εθνικούς και διεθνείς οργανισμούς και την ίδια την ελληνική πολιτεία [1]. Η πολιτεία 70 χρόνια μετά τη τέλεση του εγκλήματος, το 1994, ανέλαβε να συντάξει και να φέρει προς έγκριση το σχετικό νομοσχέδιο στη Βουλή των Ελλήνων, ενώ η ελληνική κοινωνία με πρωταγωνιστές τους ποντιακούς συλλόγους και τα ποντιακής καταγωγής ενεργά της μέλη, κινήθηκε πολλές φορές πιο μπροστά από τους θεσμούς, διευρύνοντας τη σημασία της αναγνώρισης, περιφρουρώντας ταυτόχρονα την ημέρα μνήμης από κινήσεις και ενέργειες αντίθετες προς το γράμμα και το πνεύμα του νόμου και της αλήθειας. 

Ο Ποντιακός Ελληνισμός, από την πτώση της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας (1461) γνώρισε συνεχείς διωγμούς, και προσπάθειες για το βίαιο εξισλαμισμό και εκτουρκισμό του – οι σημερινοί ποντιόφωνοι μεν μουσουλμάνοι (κρυπτοχριστιανοί) στην Τουρκία είναι μία συνιστώσα αυτής της πολιτικής- με αποκορύφωμα την καλά οργανωμένη και σχεδιασμένη, προγραμματισμένη, συστηματική και μεθοδευμένη γενοκτονία εναντίον των αρχών του 20ου αιώνα. Η απόφαση για την μαζική δολοφονία του Ποντιακού Ελληνισμού λήφθηκε από τους Νεότουρκους το 1911, εφαρμόστηκε κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και ολοκληρώθηκε από το Μουσταφά Κεμάλ ( 1919 – 1923 ).

Η τρομοκρατία, τα εργατικά τάγματα, οι εξορίες, οι πυρπολήσεις των χωριών, οι βιασμοί, οι δολοφονίες ανάγκασαν τους Έλληνες του Πόντου να εγκαταλείψουν τις προαιώνιες εστίες τους και να μετοικήσουν μετά από εξοντωτικές πορείες, στην Ελλάδα, στη ΕΣΣΔ, το Ιράν, στη Συρία, και αλλού (Αυστραλία, ΗΠΑ) ή ως μέσο αυτοάμυνας να αναληφθεί αντιστασιακή δράση εναντίον του οργανωμένου σχεδίου εξόντωσης. Έχει γίνει πλέον σήμερα αντιληπτό ότι α θύματα της γενοκτονίας θα ήταν πολύ περισσότερα, αν δεν υπήρχε το ποντιακό αντάρτικο. Τον επίλογο της ποντιακής γενοκτονίας αποτελεί ο βίαιος ξεριζωμός των επιζώντων μετά το 1922. Με τη συνθήκη της ανταλλαγής των πληθυσμών έρχονται στην Ελλάδα και τα τελευταία υπολείμματα της εν ροή γενοκτονίας όπως ονομάστηκε,[2] τα οποία θα ζήσουν πολλά για χρόνια στο περιθώριο εντασσόμενα σε εθνικές σκοπιμότητες, κομματικές λογικές, τοπικιστικές αντιπαραθέσεις και ελλαδικές συρράξεις. Πολλοί Πόντιοι επιζώντες της γενοκτονίας θα ζήσουν αντιφατικές στιγμές στο ελλαδικό κράτος. Σύντομα πολλοί θα αναζητήσουν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης στο εξωτερικό, ενώ σε λιγότερο από τη χρονική περίοδο μίας γενιάς αρκετοί θα ξαναγίνουν πρόσφυγες με τη λήξη του εμφυλίου πολέμου. Εκεί στις χώρες της τ. ΕΣΣΔ θα ξαναβρούν τους συγγενείς τους και συμπολίτες τους και θα μάθουν για την τύχη των αγνοούμενων μετά τη γενοκτονία. 

Ο συγγραφέας διακρίνει τρεις χρονικές φάσεις στη διαδικασία της Γενοκτονίας. Εκείνη της περιόδου 1908-1914, όταν η άνοδος της Νεοτουρκικής Ιδεολογίας, σε συνδυασμό με την έκρηξη των Βαλκανικών Πολέμων και τη διείσδυση της Γερμανίας στη Μικρασία, δημιούργησαν τις συνθήκες για τις εκτοπίσεις. Ο συγγραφέας παρουσιάζει τη βαθμιαία μεταστροφή των συναισθημάτων, από την αγαλλίαση όταν ξέσπασε η Νεοτουρκική Επανάσταση το 1908 έως την απογοήτευση, το φόβο και την αβεβαιότητα, όταν το σχέδιο εκτουρκισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με παράλληλο αφανισμό των μειονοτήτων άρχισε να εφαρμόζεται.
Η δεύτερη περίοδος της Γενοκτονίας διαδραματίσθηκε το 1915-1918, όταν οι αντιπαραθέσεις του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου αναβάθμισαν την πολιτική της εθνοκάθαρσης. Στις γερμανικές και αυστριακές εκθέσεις που συγκέντρωσε ο συγγραφέας υπάρχουν πληροφορίες για την ένταση και την έκταση των εκτοπισμών. Μάλιστα ο Αυστριακός Πρόξενος στην Τραπεζούντα υπολόγιζε, τον Ιανουάριο του 1918, σε 80.000-100.000 τους εκτοπισμένους Έλληνες του Πόντου, ενώ ελληνικές μαρτυρίες ανεβάζουν στις 233.000 τους νεκρούς και σε 85.000 όσους εκδιώχθηκαν στη Ρωσία.

Η τρίτη περίοδος (1919-1922) της Γενοκτονίας, αρχίζει με την έλευση της Ελλάδας στη Μικρασία, ενώ η τραγική κατάληξη των επιχειρήσεων οδήγησαν σε γενίκευση των σφαγών και των εκτοπίσεων στην περιοχή του Πόντου. Είναι η περίοδος κατά την οποία στο διπλωματικό πεδίο εμφανίσθηκαν νέοι πρωταγωνιστές, όπως οι Βρετανοί, οι Γάλλοι, οι Ιταλοί και κυρίως οι Σοβιετικοί, η βοήθεια των οποίων προς τον Κεμάλ ευθύνεται, κατά τον συγγραφέα, τα μέγιστα για την τραγική κατάληξη της μικρασιατικής περιπέτειας. Είναι η στιγμή που το ζήτημα της ίδρυσης ανεξάρτητου Ποντιακού Κράτους, συνάντησε την αντίθεση του Βενιζέλου, την ώρα που ο Μουσταφά Κεμάλ και ο Τοπάλ Οσμάν ένωσαν τις δυνάμεις τους για να εξαφανίσουν τον Ελληνισμό του Πόντου.

Σε όλο το διάστημα μετά το 1923, το ζήτημα της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου απουσίαζε από την επίσημη πολιτική ατζέντα και συζήτηση στην ελληνική κοινωνία. Στην μεν πολιτική ανταλλαγή απόψεων, οι Πόντιοι ήταν μία μεγάλη, συμπαγής λόγω παραδόσεων κοινωνική ομάδα όπου ο κάθε κρατικός -πολιτικός -κομματικός σχηματισμός μπορούσε να υλοποιήσει θέματα πελατειακής πολιτικής. Στην ελληνική κοινωνική δομή τις περισσότερες φορές οι Πόντιοι ταυτιζόταν με το χορό και το τραγούδι. Έτσι μέχρι τα μέσα τις δεκαετίας του 1980 όταν μεμονωμένοι ποντιακοί σύλλογοι και Πόντιοι της δεύτερης προσφυγικής γενιάς, ανέδειξαν το ζήτημα της γενοκτονίας, [3] αυτό παρέμεινε ως ένα άγνωστο θέμα με σαφείς προεκτάσεις στις διμερείς σχέσεις τόσο με την Τουρκία, όσο και με άλλες κράτη και υπερεθνικούς οργανισμούς. Τελικά μετά από μία προσπάθεια που κράτησε σχεδόν 10 χρόνια από τη στιγμή που τέθηκε το θέμα στα ελληνικά κόμματα, στον οργανωμένο ποντιακό χώρο και την ελληνική κοινωνία, στις 24 Φεβρουαρίου 1994 η Βουλή των Ελλήνων ψήφισε την ανακήρυξη της 19ης Μαΐου ως «Ημέρα Μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων στο Μικρασιατικό Πόντο».
Από την πλευρά της η πολιτεία με το νόμο προώθησε τα σχετικά με την προσφερόμενη τιμή προς τα θύματα της γενοκτονίας, ενώ σύντομα δέχθηκε και τα αιτήματα των Ποντιακών σωματείων για εισαγωγή της ιστορίας του Ποντιακού Ελληνισμού στα ελληνικά σχολεία. Από την άλλη πλευρά βεβαίως η ελληνική πολιτεία πολλές φορές με ενέργειές της, οι οποίες εντάσσονται σε προφανείς λογικές εξομάλυνσης των σχέσεων με την Τουρκία και την ανάδειξη ενός φιλειρηνικού προσώπου στη διεθνή κοινότητα, δεν έγιναν τα δέοντα για τη διαφύλαξη της ημέρας μνήμης και την διεθνοποίηση της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου. Σ΄ αυτές τις ενέργειες εντάσσεται και η κωλυσιεργία μη έκδοσης των ντοκουμέντων της γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού, τα οποία ο Κ. Φωτιάδης τα εξέδωσε ιδίοις εξόδοις και με βοήθεια απλών πολιτών, της Νομαρχίας Κοζάνης και του Δήμου Ελλησπόντου Κοζάνης [4] και μόνο λίγο πριν τις εκλογές του 2004 η Βουλή εξέδωσε έναν τόμο.

Παράλληλα η υπόθεση της διεθνοποίηση της γενοκτονίας δεν αποτέλεσε μία υπόθεση της ελληνικής πολιτικής, και μπροστά στην κρατική και κομματική ολιγωρία προωθήθηκε από μέλη μη κυβερνητικών οργανώσεων [5].

Στο έργο του Κ. Φωτιάδη περιλαμβάνεται η ιστορική διαδρομή των Ποντίων και η τεκμηρίωση της γενοκτονίας ( τόμοι 1,2,3), τα έγγραφα του ελληνικού υπουργείου εξωτερικών (τόμοι 4,5), τα πρακτικά κοινοβουλίων (τόμος 6), τα αρχεία (σε μετάφραση) των Υπουργείων Εξωτερικών της Μ. Βρετανίας, Γερμανίας, Γαλλίας, Αυστρίας, Βατικανό, Ιταλίας, Κοινωνίας των Εθνών, και του γαλλικού στρατού (τόμοι 7, 8), αρχεία της Ρωσίας και της ΕΣΣΔ (τόμος 9), δημοσιεύματα ελλαδικού και κυπριακού τύπου (τόμος 10), ελληνικά και ξενόγλωσσα άρθρα (τόμος 11), ενώ στους τόμους 12, 13, 14 παρατίθενται τα πρωτότυπα έγγραφα από τα αρχεία των υπουργείων εξωτερικών της Μ. Βρετανίας, Γερμανίας, Αυστρίας, Γαλλίας, Βατικανό, Ιταλίας, Κοινωνίας των Εθνών, και του γαλλικού στρατού.

Το έργο προλογίζουν οι καθηγητές Δ. Κωνσταντόπουλος, Ν. Σαρρής και Κ. Βακαλόπουλος, ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης και ο πρόεδρος του Συλλόγου «ενάντια στη γενοκτονία», τούρκος αγωνιστής Ali Ertem, ο οποίος συγκέντρωσε 11.000 περίπου υπογραφές για την αναγνώριση της γενοκτονίας, τις οποίας έστειλε στο τουρκικό κοινοβούλιο. Μία ουσιαστική και συμβολική κίνηση από τον Ali Ertem, ο οποίος όπως γράφει ο συγγραφέας «είχε την τόλμη να γράψει ένα εκτενές ανθρώπινο και αποκαλυπτικό προλογικό σημείωμα, για το ειδικότερα γι΄ αυτό δυσχερές θέμα που διαπραγματεύομαι»(σ.25).

3. Συμπερασματικά

Ο Κ. Φωτιάδης κατάφερε μετά από πολλά χρόνια και μία τιτάνια ερευνητική προσπάθεια- δεν ήταν μόνο η ανεύρεση των πηγών αλλά κυρίως ο αγώνας για να αποσιωπηθούν (….)- να δώσει στο αναγνωστικό κοινό ένα ολοκληρωμένο έργο για τη γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Μένει τώρα, έχοντας πλέον τα γραπτά και τα τεκμήρια του εγκλήματος να υπάρξει περαιτέρω ανάδειξη και διεθνοποίηση της γενοκτονίας, η οποία υπερβαίνει τον Ποντιακό Ελληνισμό και διαπερνά όλη την ελληνική πολιτική και κοινωνία. Αποτελεί κυρίαρχο συστατικό στοιχείο της εξωτερικής πολιτικής και του έθνους- η Αρμενία είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα[6]- που σέβεται την ιστορία και την αλήθεια, δηλαδή τη μη λήθη.

Θεοφάνης Μαλκίδης
Λέκτορας Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης
e-mail:fmalkidi@bscc.duth.gr

[1] Ο Πολωνοεβραίος καθηγητής της Νομικής του Πανεπιστημίου του Γέιλ, Ραφαήλ Λέμκιν, εισήγαγε τον όρο «γενοκτονία» το 1944. Ο όρος του Λέμκιν αποτέλεσε τη βάση της ορολογίας που χρησιμοποίησαν ο ΟΗΕ για να συνταχθεί η «Συνθήκη περί Γενοκτονίας» της 9ης Δεκεμβρίου του 1948. Τότε κωδικοποιήθηκε το συγκεκριμένο έγκλημα και ορίστηκαν ακόμα και τιμωρίες για τους εγκληματίες, αλλά αυτό δεν σταμάτησε την άσκηση βίας εναντίον ομάδων ανθρώπων με διαφορετικότητα από τους θύτες τους. Lemkin R., Axis rule in Europe. Law of Occupation. Analysis of Gioverment propsals for readers, Washington 1944.


[2] Ενεπεκίδης Π., Εφημερίδα Καθημερινή 17.8.1997 και Γενοκτονία στον Εύξεινο Πόντο, Θεσσαλονίκη 1996.


[3] Βλ. σχετικά τις δύο εκδόσεις που θεωρούνται ότι προέβαλλαν το ζήτημα της αναγνώρισης της γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού, ως κυρίαρχο για το σημαντικό αυτό κομμάτι του μείζονος Ελληνισμού. Φωτιάδης, Κ., -Χαραλαμπίδης, Μ., Πόντιοι: Δικαίωμα στη μνήμη, Αθήνα, Ηρόδοτος, 1987 και Χαραλαμπίδης, Μ., Το Ποντιακό ζήτημα σήμερα, Αθήνα, εκδ. Γόρδιος 2003.


[4] Βλ.τις σχετικές επιστολές όπως αυτές δημοσιεύονται στον 1ο τόμο.


[5] Charalambidis M., The Pontian Question in the United Nations, Athens 2004.


[6] βλ. Διαρκές Δικαστήριο των Λαών. Το έγκλημα της σιωπής. Η γενοκτονία των Αρμενίων. Αθήνα, Ηρόδοτος, 1988.

Ο κ. Μαργαρίτης, οι Πόντιοι και οι Λευκές Σελίδες της ελληνικής ιστορίας - Βλάσης Αγτζίδης

Ο κ. Μαργαρίτης, οι Πόντιοι, και οι Λευκές Σελίδες της ελληνικής ιστορίας

του Βλάση Αγτζίδη

(άρθρο από την σελίδα www.trapezounta.com - 1η δημοσίευση 22 Σεπτεμβρίου 2005)

Όσοι υπηρετούν το λόγο, γραπτό ή προφορικό, γνωρίζουν τη δύναμη των λέξεων όταν συντεθούν κατάλληλα, καθώς και την πονηριά που μπορούν να κρύβουν οι συνθέσεις. Τούτο το διευκρινιστικό σχόλιο γράφεται με αφορμή μια αναφορά που υπήρχε στο λόγο του κ. Γ. Μαργαρίτη στο «βιβλιοδρόμιο» των «Νέων» της 10^ης Σεπτεμβρίου 2005. «Ευχαρίστως να συζητήσουμε για τους Ποντίους, όχι όμως να κρύβουμε τι συνέβη με τους Εβραίους και τους Τσάμηδες» λέει ο καλός ιστορικός στην παρουσίαση του νέου του βιβλίου. Αντιπαρατίθεται από κανένα η γενοκτονία των Ποντίων στην εθνοκάθαρση που συνέβη εις βάρος άλλων εθνοτήτων; Απ’ ότι γνωρίζω όχι! Τότε γιατί υπάρχει αναιτίως η συγκεκριμένη αναφορά; Η συζήτηση για τη γενοκτονία των Ποντίων μπορεί να είναι μόνο μια ευγενική παραχώρηση, ένα αντίδωρο καλύτερα, από τους νεοέλληνες ιστορικούς προς τον συγκεκριμένο πληθυσμό;

Επειδή αυτή η αναφορά του κ. Μαργαρίτη μπορεί να διαβαστεί με πολλούς τρόπους από τον αναγνώστη, νομίζω ότι είναι αναγκαία η τηλεγραφική παρουσίαση των σημείων που σχετίζονται με το γεγονός. Τουλάχιστον να αρχίσουν να γίνονται γνωστές οι παράμετροι που θεωρούνται σημαντικές από την ίδια την κοινωνία των πολιτών και από τους ιστορικούς που προέρχονται από τις ομάδες που υπέστησαν γενοκτονία.

Η γενοκτονία των Ποντίων είναι μέρος της γενοκτονίας των Ελλήνων της Ανατολής, η οποία με τη σειρά της συμπεριλαμβάνεται στη γενοκτονία των χριστιανών που πραγματοποίησε ο τουρκικός εθνικισμός με τη χρήση ενός ιδιότυπου ισλαμοφασισμού εκείνης της εποχής.

          -Το μέγεθος της συγκεκριμένης εθνικής εκκαθάρισης είναι πολύ μεγάλο. Από τα 3.5 περίπου εκατομμύρια των χριστιανών της Ανατολής, επέζησαν λίγες δεκάδες χιλιάδες μετά το τέλος των γεγονότων. Ειδικά από την ελληνική κοινότητα, που ξεπερνούσε τα 2 εκατομμύρια, καταμετρήθηκαν ως πρόσφυγες στην Ελλάδα το ’28 λίγο περισσότεροι από 1.2 εκατομμύρια.

          -Από άποψη κατηγοριοποίησης του φαινομένου, η γενοκτονία των Ελλήνων της Ανατολής μπορεί να συσχετιστεί με τη γενοκτονία των ιθαγενών της Αμερικής και της Αυστραλίας από τους Αγγλοσάξονες, των νοτιοαμερικάνων από τους Ισπανούς, των Εβραίων από τους Γερμανούς, των μουσουλμάνων από τους Σέρβους και των Παλαιστινίων από τους Ισραηλινούς.

          -Η γενοκτονία των Ελλήνων της Ανατολής υπήρξε ένα θέμα για το οποίο μετά το ‘22 σιώπησαν οι πάντες στην Ελλάδα, από την εξουσία έως την πιο ακραία αντιπολίτευση. Πιθανότατα, γιατί η συμπεριφορά του πολιτικού συστήματος εκείνης της εποχής διευκόλυνε τον τουρκικό εθνικισμό να επικρατήσει και να ολοκληρώσει τη γενοκτονία των χριστιανικών πληθυσμών.

          -Πιθανότατα επίσης, να μην υπήρξε απλή ανοχή των γενοκτονιών από το τότε ελλαδικό πολιτικό σύστημα, αλλά και μια ιδιότυπη συμμετοχή με το δεδομένο ότι από τη μια η φιλομοναρχική κυβέρνηση του Γούναρη αποφάσιζε να εγκαταλείψει τους ελληνικούς πληθυσμούς της Ιωνίας στους κεμαλικούς -με συμβολικό αποκορύφωμα την καταστροφή της Σμύρνης- και από την άλλη οι ελλαδικοί κομμουνιστές που προέρχονταν από την παράδοση της Φεντερασιόν και του Δημητρώφ πολεμούσαν μαζί με τους Τούρκους εθνικιστές κατά των Ελλήνων. 

          -Ενδιαφέρον παρουσιάζει η συμπεριφορά της ελληνικής ιστοριογραφίας για τα θέματα αυτά. Δεξιοί και αριστεροί ιστορικοί συνήργησαν απολύτως στην απόκρυψη της μεγάλης σφαγής και στη δικαιολόγηση της συμπεριφοράς του τουρκικού εθνικισμού. Λειτούργησαν ως το ιδεολογικό δεκανίκι ενός κράτους, τα συμφέροντα του οποίου βρίσκονταν σε μεγάλη απόκλιση από τα συμφέροντα των ελληνικών πληθυσμών της Ανατολής.

          -Έπρεπε να έρθει η δεκαετία του ’80 για να μετατραπεί ο θρήνος των θυμάτων και τα απειράριθμα κείμενα για τη γενοκτονία που κληροδότησε η πρώτη γενιά, σε κίνημα της κοινωνίας των πολιτών. Ένα κίνημα που διεκδικούσε την αποστερημένη μνήμη. Στα πλαίσιά του διαμορφώθηκε ένα ρεύμα ιστοριογραφικό που έθεσε νέες οπτικές, με εκφραστές ιστορικούς που προέρχονταν από τις ομάδες των θυμάτων. Σε ιδεολογικό επίπεδο ξαναβρέθηκε το νήμα που τους ένωνε με την άλλη Αριστερά, αυτή που βασίζεται στις αναλύσεις των Γληνού, Σκληρού και Λούξεμπουργκ.

          -Ειδικά οι Πόντιοι, βιώνουν μέχρι σήμερα τις συνέπειες της γενοκτονίας στο πρόσωπο των Ποντίων από την τ. ΕΣΣΔ.   Ένας πληθυσμός που βίωσε τη σοβιετική πορεία και υπέστη τiς φοβερές ρατσιστικές διώξεις του σταλινικού καθεστώτος, καταφθάνει στον παρόντα ιστορικό χρόνο πρόσφυγας στη «μητέρα-πατρίδα». Οι νεοέλληνες ιστορικοί θα έπρεπε να αναλογιστούν γιατί για άλλη μια φορά απέκρυψαν και τη δεύτερη αυτή γενοκτονία που υπέστησαν οι ελληνικοί πληθυσμοί από το σταλινισμό το μεσοπόλεμο. Και όχι μόνο τη γενοκτονία των Ελλήνων, αλλά και των άλλων μικρών «τιμωρημένων λαών», όπως οι Τσετσένοι, οι Γερμανοί του Βόλγα, οι Τάταροι της Κριμαίας, οι Κορεάτες της Άπω Ανατολής και τόσοι άλλοι.

          -Ας αρχίσουμε επιτέλους να συζητούμε δημόσια τα θέματα αυτά, χωρίς ταμπού και επιφυλάξεις και ας σπάσουμε την παράδοση που θέλει τη νεοελληνική ιστοριογραφία κλεισμένη σε ομάδες που δεν συζητούν και ούτε καν επικοινωνούν μεταξύ τους.

Μέχρι τότε όμως, ας αφήσουμε ήσυχους τους πληθυσμούς που ακόμα βιώνουν τις συνέπειες της γενοκτονίας που υπέστησαν και στους οποίους όλοι εμείς που θεωρούμε ότι υπηρετούμε, λίγο ή πολύ, την επιστήμη της Ιστορίας, θα έπρεπε να τους δώσουμε σαφείς εξηγήσεις.

Διδάσκοντας τη Γενοκτονία του ποντιακού ελληνισμού σε μαθητές γυμνασίου και λυκείου - Βλάσης Αγτζίδης

Διδάσκοντας τη Γενοκτονία του ποντιακού ελληνισμού σε μαθητές γυμνασίου και λυκείου. (Μια πρώτη προσέγγιση)

Του Βλάση Αγτζίδη

1. Το Σκεπτικό - Οι στόχοι

1.1. Η Γενοκτονία του ποντιακού ελληνισμού έχει αναγνωριστεί επισήμως από τη Βουλή των Ελλήνων, την Κύπρο, τη Σουηδία, πολιτείες των ΗΠΑ και περιφερειακές κυβερνήσεις στην Αυστραλίας. Από το 1994 είναι επίσημη Εθνική Επέτειος στην Ελλάδα, ενώ από το 1998 η Γενοκτονία στο σύνολο της Μικράς Ασίας ανακηρύχτηκε σε δεύτερη επίσημη Εθνική Επέτειο.

1.2. Η 19^η Μαϊου έχει οριστεί ως συμβολική Ημέρα Μνήμης, εφόσον εκείνη τη μέρα του 1919 ο Μουσταφά Κεμάλ πασά αποβιβάστηκε στην Σαμψούντα του Πόντου, αυτονομήθηκε από την κεντρική Οθωμανική κυβέρνηση και συγκρότησε τα εθνικιστικά του στρατεύματα, τα οποία εν τέλει θα κατανικήσουν τους Έλληνες (ελληνικό στρατό στην Ιωνία και Πόντιους αντάρτες στο Βορρά της Μικράς Ασίας). Θα ολοκληρώσουν την προαποφασισμένη από τους Νεότουρκους (1911) εθνική εκκαθάριση με τη σφαγή και την πυρπόληση της Σμύρνης το Σεπτέμβριο του 1922. Η 14^η Σεπτεμβρίου, ημέρα πυρπόλησης της Σμύρνης από τους κεμαλικούς εθνικιστές, ορίστηκε ως Ημέρα Μνήμης για τη Μικρασιατική Καταστροφή.

1.3. Ο βασικός σκοπός της ιστορικής εκπαίδευσης είναι να προετοιμάσει και να διαμορφώσει υπεύθυνους και ενεργούς πολίτες που να μπορούν να ερμηνεύσουν τα ιστορικά γεγονότα και να χρησιμοποιήσουν τα συμπεράσματα στο παρόν. Αυτό μπορεί να συμβεί όταν η ιστορική γνώση μεταδίδεται δημιουργικά, αναπτύσσεται και καλλιεργείται το κριτικό πνεύμα, δεν εγκλείεται αποκλειστικά στο παρελθόν όπου συνέβη το γεγονός, αντιμετωπίζοντάς το ως μοναδικό και ανεπανάληπτο. Δηλαδή οι μαθητές με τη διδασκαλία του ιστορικού γεγονότος της Γενοκτονίας πρέπει να αναπτύσσουν και να βελτιώνουν τις διανοητικές τους δεξιότητες και να στοχάζονται για το ιστορικό πλαίσιο του κόσμου στον οποίο ζουν, έχοντας κατανοήσει το παρελθόν και τις αδιόρατες, υπόγειες διεργασίες οι οποίες συνέβαλαν στο να διαμορφωθεί το παρόν.

1.4. Η παρουσίαση του γεγονότος της Γενοκτονίας στο μικρασιατικό Πόντο θα πρέπει απαραιτήτως να ενταχθεί στο ευρύτερο Ιστορικό Πλαίσιο, μέσα στο οποίο πραγματοποιήθηκε, ώστε οι μαθητές να έχουν μια καλή εποπτεία της εποχής και των κρίσιμων παραμέτρων. Δηλαδή, να παρουσιαστεί αναλυτικά το γεγονός ότι η Γενοκτονία του ποντιακού ελληνισμού υπήρξε τμήμα της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Ανατολής, η οποία με τη σειρά της εντάσσεται στο πλαίσιο των αποφάσεων των Νεότουρκων (Οκτώβριος 1911) για εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

1.5. Θα πρέπει να περιγραφούν με ακρίβεια οι πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις που επέλεξαν τη μέθοδο της Γενοκτονίας για την επίλυση των εσωτερικών αντιθέσεων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, να παρουσιαστούν αναλυτικά τα αίτια τα οποία οδήγησαν στην επιλογή αυτών των μεθόδων. Πρέπει να κατανοηθεί στο βάθος η μειοψηφική τάση του μιλιταριστικού τουρκικού εθνικισμού (Νεότουρκοι-Κομιτάτο «Ένωση και Πρόοδος»), η οποία θα επικρατήσει πραξικοπηματικά το 1908 και θα οδηγήσει στις αποφάσεις για τις Γενοκτονίες.

1.6. Θα πρέπει οι μαθητές να κατανοήσουν ότι η Γενοκτονία δηλαδή η μαζική δολοφονία ανθρώπων εξαιτίας της ιδιαίτερης πολιτισμικής τους κατάστασης δεν ήταν μια απρόσωπη διαδικασία. Ότι οι άνθρωποι-θύματα υπήρξαν συγκεκριμένοι άνθρωποι με αξιοπρέπεια, με καθημερινή ζωή, με σχέσεις και όχι απρόσωπα μαζικοποιημένα όντα. Το στοιχείο αυτό θα προκύψει μέσα από την παρουσίαση αυθεντικών μαρτυριών των θυμάτων.

1.7. Θα πρέπει να συνειδητοποιηθεί από τους μαθητές ότι η συγκεκριμένη Γενοκτονία δεν αποτελεί ένα περιορισμένο γεωγραφικά και χρονικά γεγονός, αλλά ότι εγκαινιάζει μια νέα πολιτική αντιμετώπισης διαφόρων πληθυσμιακών ομάδων από σκληρές εξουσίες, που επιδιώκουν την ομογενοποίηση του χώρου που ελέγχουν ή την κυνική μεταφορά πλούτου από τις ομάδες-θύματα στους θύτες. Η κορύφωση αυτής της νέας πολιτικής θα είναι το Ολοκαύτωμα που θα πραγματοποιήσουν οι Ναζί, οι οποίοι κυριολεκτικά «βιομηχανοποίησαν» την εξόντωση των στοχευμένων πληθυσμών.

1.8. Τα στοιχεία που πρέπει να δοθούν στους μαθητές πρέπει να είναι καλά τεκμηριωμένα, να μην επιδέχονται αμφισβητήσεων και να μη χαρακτηρίζονται από υπερβολές, οι οποίες εν τέλει υπονομεύουν όλη τη διαδικασία της διδασκαλίας της Γενοκτονίας.

1.9. Η παρουσίαση πρέπει να βασίζεται σε περιγραφή των συνθηκών, του ιστορικού-κοινωνικού-πολιτικού πλαισίου και των αιτίων που οδήγησαν στη Γενοκτονία. Ο διδάσκων/ουσα θα πρέπει να αποφεύγει να βασιστεί στην «παιδαγωγική του αίματος» και των δακρύων. Αφενός γιατί η εκπαιδευτική διαδικασία μπορεί να εκπέσει σε μελόδραμα και αφετέρου γιατί ο παιδαγωγικός στόχος δεν πρέπει να είναι η πρόκληση συναισθηματικής έξαρσης, αλλά κατανόησης των γεγονότων, που βασίζεται στην εμπεριστατωμένη γνώση και στα καλά δομημένα ερμηνευτικά εργαλεία.

2.0. Συνοψίζουμε τις προϋποθέσεις που πρέπει να τηρηθούν και για να υπηρετηθεί με τον καλύτερο τρόπο η ευστοχία της ιστορικής μάθησης:

-Η χρησιμοποιούμενη ορολογία να είναι ακριβής

-Τα στοιχεία που παρατίθενται να είναι σωστά και αποδεδειγμένα

-Να αποσαφηνίζονται οι κατηγορίες «θύτης»/«θύμα», «πρόθεση»/«αποτέλεσμα», «χρόνος» και «τόπος», «μέσα πραγματοποίησης»

-Να περιγράφονται με πληρότητα οι αιτίες καθώς και η λογική αλληλουχία που ακολουθεί (εμφάνιση τουρκικού εθνικισμού, κατάληψη της εξουσίας, απόφαση για εθνοκαθάρσεις ώστε να δημιουργηθεί έθνος-κράτος, οργάνωση των Γενοκτονιών, διαμόρφωση ιδεολογίας αποκλεισμού, υλοποίηση των αποφάσεων, απελευθέρωση των δυνάμεων του εθνικισμού στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, πολεμικές συγκρούσεις, πρόσφυγες παντού, στάση της Ελλάδας και των πολιτικών της δυνάμεων, διχασμός, ήττα, ολοκλήρωση των γενοκτονιών, προσφυγοποίηση στην Ελλάδα και την ΕΣΣΔ.)

-Να αποφεύγονται οι ισοπεδωτικές απλουστεύεις του τύπου «καλός-κακός», «άσπρο-μαύρο», που ακυρώνουν κάθε προσπάθεια ερμηνείας και κατανόησης των ιστορικών συμπεριφορών.

2. Το Ιστορικό Πλαίσιο

2.1. Το Ιστορικό Πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να διδάσκεται η Γενοκτονία ορίζεται πλέον από την απόφαση του International Association of Genocide Scholars – IAGS. Συγκεκριμένα, στις 16 Δεκεμβρίου 2007, η Διεθνής Ένωση Μελετητών Γενοκτονιών (International Association of Genocide Scholars – IAGS), ο καθ’ ύλη διεθνής οργανισμός, εξέδωσε το παρακάτω ψήφισμα, με το οποίο αναγνωρίζεται ότι η εθνική εκκαθάριση που υπέστησαν οι ελληνικοί πληθυσμοί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τους Νεότουρκους και τους Κεμαλικούς ανήκει στην νομική κατηγορία των «εγκλημάτων Γενοκτονίας», όπως αυτή ορίστηκε από τον ΟΗΕ το 1948:

«ΔΕΔΟΜΕΝΟΥ ΟΤΙ η άρνηση της γενοκτονίας αναγνωρίζεται ευρέως ως το τελικό στάδιο της γενοκτονίας, που επιφυλάσσει στους δράστες της γενοκτονίας την ατιμωρησία και αποδεδειγμένα προετοιμάζει το έδαφος για μελλοντικές γενοκτονίες.

ΔΕΔΟΜΕΝΟΥ ΟΤΙ η γενοκτονία μειονοτικών πληθυσμών από το Οθωμανικό κράτος κατά τη διάρκεια και μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο απεικονίζεται συνήθως ως γενοκτονία των Αρμενίων αποκλειστικά, με μερική μόνο αναγνώριση των ποιοτικά όμοιων γενοκτονιών άλλων Χριστιανικών μειονοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

ΨΗΦΙΖΟΥΜΕ ΟΤΙ είναι πεποίθηση της διεθνούς Ενώσεως Ακαδημαϊκών για τη Μελέτη των Γενοκτονιών ότι η εκστρατεία των Οθωμανών εναντίον των Χριστιανικών μειονοτήτων της Αυτοκρατορίας μεταξύ 1914 και 1923 αποτέλεσε μια γενοκτονία των Αρμενίων, των Ασσυρίων και των Ελλήνων του Πόντου και της Ανατολίας.

ΨΗΦΙΖΟΥΜΕ ΑΚΟΜΑ ΟΤΙ η ένωση ζητά εκ τούτου από την κυβέρνηση της Τουρκίας να αναγνωρίσει τις γενοκτονίες αυτών των πληθυσμών, να εκδώσει μια επίσημη απολογία και να προχωρήσει σε άμεσα και σημαντικά βήματα για αποκατάσταση» (http://www.genocidetext.net)

Από τη στιγμή της έκδοσης του κορυφαίου αυτού Ψηφίσματος (Δεκέμβρης του 2007), το οριστικό πλαίσιο της διδασκαλίας της Γενοκτονίας του ποντιακού ελληνισμού αλλάζει και διευρύνεται. Εφεξής, η αναπαραγωγή τοπικιστικών προσεγγίσεων, καθώς και λανθασμένων αριθμητικών στοιχείων αντίκειται στο Ψήφισμα. Να αποφεύγονται, τουλάχιστον τα αριθμητικά, στοιχεία που δημοσιεύτηκαν λόγω περιορισμένων γνώσεων πριν την έκδοση του Ψηφίσματος.

Η διδασκαλία πρέπει απαραιτήτως να πραγματοποιείται με την παρουσίαση του ευρύτερου γεγονότος της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Ανατολής, να παρουσιάζεται ο τρόπος με τον οποίο συγκροτήθηκε ο τουρκικός εθνικισμός και έλαβε τις αποφάσεις για εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών.

2.2. Θα πρέπει να αποσαφηνίζονται οι έννοιες «εθνοκάθαρση», «γενοκτονία», «έγκλημα πολέμου», «μαζικές σφαγές», «εξόντωση», «καταστροφή». Να τονίζεται ιδιαιτέρως ότι ο όρος «γενοκτονία» αποτελεί νομικό όρο του διεθνούς δικαίου και όχι λέξη της καθομιλουμένης για να χαρακτηριστεί μια συγκεκριμένη βίαιη πράξη. Η «εθνοκάθαρση» ή το «έγκλημα πολέμου» ή η «Καταστροφή» ή η «μαζική σφαγή» μπορεί να χαρακτηριστεί γενοκτονία μόνο εάν υπακούει στα σχετικά κριτήρια , όπως ορίστηκαν από τον ΟΗΕ με τη Σύμβαση του 1948. Σύμφωνα με τη σχετική Σύμβαση, γενοκτονία είναι: «η εσκεμμένη προσπάθεια καταστροφής εν όλω ή εν μέρει, μιας εθνικής, εθνοτικής, φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας», με έναν από τους παρακάτω τρόπους:

«α) τον φόνο μελών της ομάδας,

β) την πρόκληση σοβαρής σωματικής ή διανοητικής βλάβης σε μέλη της ομάδας,

γ) τη σκόπιμη επιβολή στην ομάδα συνθηκών ζωής υπολογισμένων, έτσι ώστε να επιφέρουν τη φυσική τους καταστροφή, εν όλω ή εν μέρει,

δ) την επιβολή μέτρων που αποσκοπούν στην αποτροπή γεννήσεων στο εσωτερικό της ομάδας και

ε) την υποχρεωτική μεταφορά των παιδιών της ομάδας σε κάποια άλλη».

Στην περίπτωση των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εφαρμόστηκαν και οι πέντε τρόποι, σε διαφορετικό χρόνο και με διαφορετικό τρόπο στους επιμέρους πληθυσμούς.

2.3. Θα πρέπει να περιγράφεται η διαδικασία κλιμάκωσης της Γενοκτονίας η οποία –όσον αφορά την ελληνική περίπτωση- ξεκινά με συστηματικές διώξεις στην Ανατολική Θράκη το 1914, συνεχίζεται την ίδια χρονιά στην Ιωνία (Δυτική Μικρά Ασία) και κορυφώνεται το 1916 στον Πόντο (Βόρεια Μικρά Ασία).

Θα πρέπει επίσης να διαχωρίζονται οι δύο φάσεις της Γενοκτονίας και να παρουσιάζονται αναλυτικά τα διαφορετικά ιστορικά πλαίσια εντός των οποίων πραγματοποιήθηκαν:

-Η Α’ φάση της Γενοκτονίας έλαβε χώρα κυρίως κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918) και είχε ως θύτες τους Νεότουρκους εθνικιστές, ενώ υπήρξε ανοχή από τους συμμάχους τους, Γερμανούς και Αυστριακούς.

-Η Β’ φάση της Γενοκτονίας έγινε την περίοδο του ελληνοτουρκικού πολέμου (1919-1922) από τους κεμαλικούς εθνικιστές που αυτονομήθηκαν από την κεντρική οθωμανική κυβέρνηση. Κατά τη δεύτερη φάση υπήρξε αρχική ανοχή κάποιων συμμάχων της Ελλάδας (Ιταλών, Γάλλων, Αμερικανών). Στη συνέχεια, και λόγω της πολιτικής των μοναρχικών, ουδετεροποιήθηκαν οι υπόλοιποι (Βρετανoί). Υποστηρικτές του τουρκικού εθνικισμού υπήρξαν και οι αντιπάλοι των Δυτικών, δηλαδή το νεαρό σοβιετικό κράτος. Επίσης θα πρέπει να τονιστεί ο ελληνικός Διχασμός μεταξύ μοναρχικών-βενιζελικών που αποδυνάμωσε το ελληνικό εσωτερικό μέτωπο και επέτρεψε στον Κεμάλ να νικήσει και να ολοκληρώσει τη Γενοκτονία του ελληνικού, αρμενικού και ασσυριακού πληθυσμού στο σύνολο της παλιάς πολυεθνικής, ισλαμικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας την οποία μετέτρεψε πλέον σε τουρκικό έθνος-κράτος.

3. Οι αριθμοί

Οι αριθμοί των πληθυσμών που κατοικούσαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και των θυμάτων που τελικά είχαν από την πολιτική της Γενοκτονίας, θα πρέπει να προκύπτουν από τα πραγματικά δεδομένα, που δεν μπορούν να αμφισβητηθούν.

Τα μόνα πληθυσμιακά στοιχεία που γνωρίζουμε και δεν αμφισβητούνται είναι αυτά που προκύπτουν από τις απογραφές του πληθυσμού. Με την αξιοποίηση των απογραφών του ελληνικού πληθυσμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (Οθωμανική και Πατριαρχική) εκτιμάται ότι ο αριθμός των Ελλήνων στη Μικρά Ασία (Πόντος, Ιωνία, Βιθυνία, Καππαδοκία, Πισιδία κ.ά) ανέρχεται σε 1.8 εκατομμύρια κατοίκους. Στην Ανατολική Θράκη με την Κωσταντινουπολη κατοικούσαν περί τους 400.000 Έλληνες. Από τον αριθμό των 2.2 εκατομμυρίων (χωρίς να προσμετρώνται οι Έλληνες από το Καρς που ανήκε τότε στη ρωσική επικράτεια), στον Πόντο κατοικούσαν περίπου 450.000 Έλληνες χριστιανοί, ορθόδοξοι κυρίως αλλά και προτεστάντες.

[Τα στοιχεία των Απογραφών και των διαφορετικών εκτιμήσεων παρατίθενται αναλυτικά στο βιβλίο: Βλάσης Αγτζίδης, «Έλληνες του Πόντου. Η γενοκτονία από τον τουρκικό εθνικισμό» στις σελίδες 131-137. Το βιβλίο αυτό υπάρχει σε ψηφιακή μορφή στη διεύθυνση:

http://www.projethomere.com/travaux/bibliotheque_homere/grecs_pont_euxin.htm]

Τα θύματα των διωγμών και της Γενοκτονίας που συνέβη την επόμενη περίοδο (1914-1923) μπορούν να υπολογιστούν συνολικά κατά προσέγγιση και όχι με ακρίβεια κατά τόπους. Η «Μαύρη Βίβλος Διωγμών και Μαρτυριών του εν Τουρκία Ελληνισμού» του Οικουμενικού Πατριαρχείου που εκδόθηκε το 1919, δίνει μια κατ’ εκτίμηση εικόνα των διωχθέντων και των θυμάτων. Με βάση την επίσημη Απογραφή που έγινε στην Ελλάδα το 1928 καταγράφηκαν περίπου 1.25 εκατομμύρια πρόσφυγες. Στον αριθμό αυτό συνυπολογίστηκαν και οι προερχόμενοι από το Καρς και άλλες ρωσικές περιοχές. Πρέπει να λάβουμε υπ’ όψη ότι 150.000 Έλληνες από την Κωσταντινούπολη, Ίμβρο και Τένεδο εξαιρέθηκαν της Ανταλλαγής των πληθυσμών, ενώ ένα μέρος των προσφύγων από τον Ανατολικό Πόντο που κατέφυγε στη Ρωσία μετά την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων (Μάρτιος 1918) δεν κατέφυγε τελικά στην Ελλάδα.

Δεν γνωρίζουμε πόσα ήταν τα θύματα της Γενοκτονίας κατά περιοχή, ούτε πόσοι έχασαν τη ζωή τους κατά τη διαδρομή προς την Ελλάδα, ούτε πόσοι πέθαναν στην Ελλάδα από τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης κατά την πρώτη δεκαετία (αντιστοιχούσαν τρεις θάνατοι σε μία γέννηση).

Ο αριθμός 353.000 που έχει επικρατήσει δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Αρχικά, κατατέθηκε ως υπόθεση τον Ιανουάριο του 1922 στη «Black Book the tragedy of Pontus (1914-1922)» που εξέδωσαν στην Αθήνα οι ποντιακές οργανώσεις, χωρίς να έχουν πρόσβαση σε πραγματικά δεδομένα. Στον αριθμό αυτό ο Γ. Βαλαβάνης θα προσθέσει (το 1925) κατ’ εκτίμηση άλλες 50.000 θύματα κατά τη μεταφορά προς την Ελλάδα.

Το πρόβλημα των αριθμών ο διδάσκων/ουσα τη Γενοκτονία στους μαθητές πρέπει να το αντιμετωπίσει με την επίκληση των πραγματικών αριθμών που μας δίδει η σύγκριση των 2.2 εκατομ. προ των γεγονότων και 1.25 εκατομ. μετά το τέλος της Γενοκτονίας, όπως παρουσιάστηκε παραπάνω με την επισήμανση ότι τα θύματα στη Μικρά Ασία και στην Ανατολική Θράκη κατά την περίοδο 1914-1923 υπολογίζονται μεταξύ 700.000 και 800.000 ατόμων. Αυτή η προσέγγιση είναι η μόνη που ανταποκρίνεται στα δεδομένα που ορίζει πλέον τελεσίδικα το Ψήφισμα του International Association of Genocide Scholars – IAGS.

4. Οι πηγές

Οι πηγές που ο διδάσκων/ουσα πρέπει να βασίσει την παρουσίαση της Γενοκτονίας είναι:

4.1. Τα επιστημονικά έργα που έχουν γραφεί για το θέμα αυτό. Όπως για παράδειγμα:

-Tessa Hofmann, Matthias Bjørnlund, Vasileios Meichanetsidis, με τη συμμετοχή των: J. Mourelos, R. Donef, N. Hlamides, M. Stewart, St. T. Stavridis, St. Leonard Jacobs, Alfred de Zayas, R. Levitsky, M. Bruneau and K. Papoulidis, A. Kalaitzidis and D. Wallace, Abr. Der Krikorian and E. Taylor, The Genocide of the Ottoman Greeks: Studies on the State-Sponsored Campaign of Extermination of the Christians of Asia Minor (1912-1922) and Its Aftermath: History, Law, Memory, Νέα Υόρκη, εκδ. Melissa, 2012

-Πολυχρόνης Ενεπεκίδης, Γενοκτονία στον Εύξεινο Πόντο. Διπλωματικά Έγγραφα από τη Βιέννη (1909-1918), Θεσσαλονίκη, έκδ. Εύξεινος Λέσχη, 1995.

-Κωσταντίνος Φωτιάδης, «Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου», Αθήνα, έκδ. Ίδρυμα Βουλής των Ελλήνων, 2004.

-Βλάσης Αγτζίδης, Έλληνες του Πόντου. Η γενοκτονία από τον τουρκικό εθνικισμό, Αθήνα, έκδ. Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Αν. Αττικής, 2005. Επανεκδόθηκε από τις εκδόσεις Σκάι.

-Ευριπίδης Γεωργανόπουλος, Το νεοτουρκικό κίνημα και οι επιπτώσεις του στον ελληνισμό του Πόντου 1908-1914, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 2001.

-Προσεγγίσεις στην ιστορία του Εύξεινου Πόντου. Πρακτικά του 2^ου Διεθνούς Συνεδρίου Ποντιακού Ελληνισμού, Κ. Χατζηκυριακίδης-Θ. Κυριακίδης (επιμ.), Άρτεμις Ξανθοπούλου Κυριακού, P. Karpov, R. Hovannisian, M. Meeker, H. Lowry κ.ά., Θεσσαλονίκη, εκδ. Σταμούλη, 2011.

-Χαράλαμπος Ψωμιάδης, Η τελευταία φάση του Ανατολικού Ζητήματος, Συμβολή στη μελέτη των ελληνοτουρκικών διπλωματικών σχέσεων, μετάφραση - επιμέλεια: Γ. Γιαννακόπουλος, Αθήνα, Έφεσσος, 2004.

-Χάρης Τσιρκινίδης, Έχω όπλο την αγχόνη’. Το ντοκουμέντο της Μεγάλης Καταστροφής υπό το φως των ξένων απορρήτων αρχείων (1908-1925), Θεσσαλονίκη, εκδ. Ερωδιός, 2005. Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθούν έγγραφα διπλωματικών αποστολών από τη μονογραφία του Χ. Τσιρκινίδη, Επιτέλους τους ξεριζώσαμε (εκδ. Παναγία Σουμελά) παρότι ο σχολιασμός έχει έντονο συναισθηματικό ύφος και δεν υπάρχει παραπομπή στις πηγές.

-Προσφυγική Ελλάδα Φωτογραφίες από το αρχείο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, επιμ. Γ. Γιαννακόπουλος, Αθήνα, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, 1992

-Θεόδωρος Παυλίδης, Ο ελληνισμός του Δυτικού Πόντου, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 2009.

-Ο Πόντος των Ελλήνων, Γιώργος Α. Γιαννακόπουλος (επιμ.), Άρτεμις Ξανθοπούλου Κυριακού, Δ. Θ. Λαζαρίδης, Δ. Τομπαΐδης, Σ. Χατζησαββίδης, Ε. Γ. Γαβρά, Β. Δαλακούρα, Αρχ. Π. Αποστολίδης, Π. Α. Γαϊτανίδης, Κ. Χατζηκυριακίδης, Ε. Π. Καρούμπης, Αθήνα, εκδ. Έφεσος, 2003.

-Jean de Murat, Τhe Great Extirpation of Hellenism & Christianity in Asia Minor, Φλόριντα ΗΠΑ, 1999.

4.2. Είναι σημαντικό να χρησιμοποιηθούν μαρτυρίες θυμάτων. Ενδεικτικά προτείνονται τα βιβλία:

-Αντώνιος Γαβριηλίδης, «Σελίδες εκ της Μαύρης Εθνικής Συμφοράς του Πόντου», Θεσσαλονίκη, εκδ. Μαλλιάρης-Παιδεία, 1992.

-Thea Halo, «Ούτε το όνομά μου», Αθήνα, εκδ. Γκοβόστη, 2001.

-Γεώργιος Ανδρεάδης, «Ταμάμα. Η αγνοούμενη του Πόντου», Θεσσαλονίκη, εκδ. Γόρδιος, 1992.

-Χρήστος Ηλιάδης, «Πόντος Γενοκτονία. Όσα ενθυμούμαι από την περιπετειώδη ζωή μου», Θεσσαλονίκη, εκδ. Γόρδιος, 2002.

-κ.ά….

Θα μπορούσε να ξεκινήσει το μάθημα με την ανάγνωση μιας δυνατής αφήγησης από τη Γενοκτονία. Τέτοιες έντονες εικόνες υπάρχουν στο βιβλίο της Thea Halo. Όπως επίσης και η πολύ καλή, από πλευράς μεθόδου, περιγραφή των πορειών θανάτου ως «Άουσβιτς εν ροή», όπως κάνει ο Πολυχρόνης Ενεπεκίδης στο πολύ καλό εισαγωγικό κείμενο της μελέτης του. Η χρησιμοποίηση αφηγήσεων είναι ένα μέσο που στοχεύει στην αύξηση της προσοχής των μαθητών ώστε να κατανοήσουν στη συνέχεια τις αιτίες που προκάλεσαν τα γεγονότα, εφόσον, όπως τονίστηκε παραπάνω, ο κύριος εκπαιδευτικός στόχος είναι η κατανόηση που βασίζεται στην εμπεριστατωμένη γνώση και όχι η δημιουργία συναισθηματικής έντασης.

4.3. Είναι επίσης σημαντικό κατά την διδασκαλία της Γενοκτονίας να χρησιμοποιηθούν και να διαβαστούν έγγραφα διπλωματικών αποστολών εκείνης της εποχής που αναφέρονται στα γεγονότα. Τέτοια έγγραφα υπάρχουν στα βιβλία των Ενεπεκίδη, Φωτιάδη και Τσιρκινίδη.

4.4. Η χρήση τουρκικών πηγών που αναφέρονται στη Γενοκτονία, καθώς και η αναφορά σε έργα Τούρκων ιστορικών και κοινωνικών επιστημόνων που καταγγέλλουν το ρόλο του εθνικισμού στη διάπραξη των εγκλημάτων γενοκτονίας, πρέπει απαραιτήτως να ενταχθούν στη διαδικασία της διδασκαλίας της Γενοκτονίας. Τέτοια κείμενα δημοσιεύτηκαν πρόσφατα και οι διδάσκοντες/ουσες μπορούν να έχουν άμεση πρόσβαση σ’ αυτά. Προτείνονται τα εξής:

-του Fikret Baskaya : Η συνείδηση της Ιστορίας θα μας απελευθερώσει,

-του Ahmet Oral: Για το Αρμενικό, Ελληνικό, Κουρδικό και Αλεβίτικο Ζήτημα,

-του Attila Tuygan: Γενοκτονία για την “ιερή πατρίδα”,

-τουTaner Akçam: Οι εκτοπίσεις και οι σφαγές των Ελλήνων του 1913-1914: Πρόβα για τη Γενοκτονία των Αρμενίων

-του Sait Çetinoğlu: Η ιδέα του ανεξάρτητου Πόντου και η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, Το Τέλος του Κινήματος και η Εκδίωξη

-της Pervin Erbil: Μια τραγική σελίδα στην εκκαθάριση των Ρωμιών, 1914-1924.

Κατά την αναφορά των συγκεκριμένων τουρκικών απόψεων, μπορεί να τονιστεί στους μαθητές η συνάφεια των θέσεων της συγκεκριμένης τουρκικής ιστοριογραφικής σχολής με την προσφυγική ιστοριογραφία, που αναπτύσσεται αργά αλλά σταθερά στην Ελλάδα την τελευταία 25ετία, αμφισβητώντας τα στερεότυπα και αποδομώντας τους κυρίαρχους μύθους.

4.5. Επίσης ο διδάσκων/ουσα εκτός από την καλή γνώση της ποντιακής ιστορίας και του ευρύτερου πλαισίου πρέπει να έχε συνολική εποπτεία:

-της προσπάθειας των προσφυγικών οργανώσεων να εντάξουν στην εθνική συλλογική μνήμη το Τραύμα του Πόντου,

-των προβλημάτων που συνάντησαν οι πρόσφυγες του ’22 στην Ελλάδα, αλλά και στη Σοβιετική Ένωση,

-τις μορφές της κυρίαρχης (κρατικής και όχι) ιδεολογίας στη μετά το ’22 Ελλάδα που δεν συμπεριλάμβανε την ιστορική εμπειρία του ελληνισμού της Ανατολής,

-τις αιτίες, για τις οποίες υπήρξε Σιωπή και Λήθη από το 1922 έως τη δεκαετία του ’90,

-τις σύγχρονες ιδεολογικές συγκρούσεις στην Ελλάδα για τα ιστορικά ζητήματα και τη διαμόρφωση ενός ρεύματος Αρνητών της Γενοκτονίας.

Βασική πηγή για τα ζητήματα αυτά είναι η μελέτη: Βλάσης Αγτζίδης, «Μνήμη Ταυτότητα και Ιδεολογία στον Ποντιακό Ελληνισμό» από το συλλογικό (με Γιώργο Κόκκινο και Έλλη Λεμονίδου) «Το Τραύμα και οι πολιτικές της Μνήμης», Αθήνα, εκδ. Ταξιδευτής, 2010.

4.6. Η χρήση οπτικοακουστικού υλικού συμβάλλει στη διαδικασία διδασκαλίας, τόσο με την αντικειμενική επιρροή που ασκεί η εικόνα στον θεατή, όσο και με την μετατροπή σε οικείο γεγονός του προσώπου που υπέστη τη Γενοκτονία ή του τοπίου εντός του οποίου συνέβησαν τα τραγικά γεγονότα.

Όμως το υλικό αυτό θα πρέπει να υπακούει σε σαφείς κανόνες, όπως η παρουσίαση αληθινών δεδομένων εντός του πραγματικού ιστορικού πλαισίου και η αποφυγή πλαστογραφιών. Το τελευταίο χαρακτηρίζει μεγάλο μέρος του οπτικού υλικού (κυρίως βίντεο) που έχει παραχθεί για να πλαισιώνει την αφήγηση για την «ποντιακή Γενοκτονία». Πολλές φορές παρουσιάζονται σκηνές, ως αφορώσες και διαδραματιζόμενες στον Πόντο, από τη σφαγή και την καταστροφή της Σμύρνης, τις ωμότητες που συνέβησαν στην υπόλοιπη Ιωνία, καθώς και την προσφυγοποίηση των Καππαδοκών και των Ανατολικοθρακών.

4.7. Κατά τη διαδικασία της διδασκαλίας θα πρέπει να αξιοποιηθεί και η σχετική λογοτεχνία ή η ποίηση που αφορά τον Πόντο. Χαρακτηριτικά προτείνονται τα ποιήματα Του Νίκου Γρηγοριάδη, του Χρήστου Μαχαιρίδη, του Ηλία Τσέχου κ.ά. Χαρακτηριστικότερο δείγμα μιας ποιοτικής ποίησης είναι το ποίημα του Μαχαιρίδη με τίτλο «19 Μαϊου 1919».

Οι ποιητές αυτοί φιλοξενούνται στον τόμο: Νίκος Γρηγοριάδης-Χρήστος Τουμανίδης, «Λύρα του Πόντου. Ποιητές ποντιακής καταγωγής», Αθήνα, εκδ. Κώδικας, 2003.

4.8. Στο πλαίσιο της διδασκαλίας της Γενοκτονίας, θα ήταν χρήσιμη μια επίσκεψη σε κάποιο Μουσείο, που αναφέρεται στον τρόπο ζωής ή στην ιστορική εμπειρία του προσφυγικού ελληνισμού.

5. Κάποια βασικά κείμενα

Οι διδάσκοντες/ουσες πρέπει να διαβάσουν βασικά κείμενα, ώστε να ξεκαθαρίσουν το πλαίσιο αλλά και τις παραμέτρους που ορίζουν το ιστορικό φαινόμενο της Γενοκτονίας.

Κάποια εύκολα προσβάσιμα κείμενα (ή περιλήψεις) στο διαδίκτυο, είναι με αλφαβητική σειρά τα εξής:

-Βασίλειος Μεϊχανετσίδης, «Η Γενοκτονία των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας»,
http://infognomonpolitics.blogspot.com/2012/01/blog-post_5236.html#.T3LU4WFUzGY

-Βλάσης Αγτζίδης, «Η εμφάνιση του τουρκικού εθνικισμού»

http://kars1918.wordpress.com/2010/06/10/turkish-nationalism/

-Βλάσης Αγτζίδης, «Ποντιακό Ζήτημα και Μικρασιατική Καταστροφή»

http://kars1918.wordpress.com/2009/10/18/18-10-200/

-Βλάσης Αγτζίδης, «Βασικά κείμενα για τη διδασκαλία της Γενοκτονίας»

http://kars1918.wordpress.com/2012/03/28/teaching/

-Ευριπίδης Γεωργανόπουλος, «Οι προσπάθειες των ελλήνων του Πόντου για αυτοδιάθεση κατά το τέλος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας 1916-1922 (2009)»

http://invenio.lib.auth.gr/record/105601?ln=el

-Ευριπίδης Π. Γεωργανόπουλος, «Οι αμερικανικές θέσεις για τον ελληνισμό του Πόντου το καλοκαίρι του 1919: τρεις αδημοσίευτες αμερικανικές εκθέσεις»

http://www.peristereota.com/Abstracts/abstract2.html

-Θεοδόσης Κυριακίδης, «Μεθοδολογικά πρότερα στη Γενοκτονία των Ελλήνων της Ανατολής»

http://mikrasiatis.gr/?p=6568

-Θεοδόσης Κυριακίδης, «Οι ποντιακές σπουδές στον 21ο αιώνα»

http://neolaia.poe.org.gr/default.aspx?catid=174

-George Shirinian, «The German Foreign Office Archives on the Armenian and Greek Genocides»

http://neolaia.poe.org.gr/default.aspx?catid=180

-Michael Meeker, «The Question of Ethnicity in the Eastern Pontos»

http://www.peristereota.com/Abstracts/abstract9.html

-Roger Smith, «THE CONCEPT OF GENOCIDE: origin, meaning, related concepts, denial»

http://neolaia.poe.org.gr/default.aspx?catid=178

-Taner Akcam, «Ottoman Documents and Expulsion of Greeks from Asia Minor in 1913-1914»

http://neolaia.poe.org.gr/default.aspx?catid=179

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

Ιστορία του Πόντου κατά την κλασική και ελληνιστική εποχή

http://www.youtube.com/watch?v=lj6ydx0Hbgk&list=UUVk-kAoffIZE44wKek7pi9A&index=9&feature=plcp

Η Εμφάνιση του Ισλάμ-η άφιξη των Τούρκων (11ος μ.χ. αι.)

http://www.youtube.com/watch?v=cY98LE-CRhU&feature=relmfu

Νεοελληνικός Διαφωτισμός στον Πόντο-Γενοκτονία-Αντάρτικο-Κίνημα Ανεξαρτησίας

http://www.youtube.com/watch?v=B-9v6n1Hi2o&feature=relmfu

Ο ελληνισμός της Σοβιετικής Ένωσης

http://www.youtube.com/watch?v=OqJWdTUhaaA&feature=related

Πρόσφυγες του '22 στην Ελλάδα: Κοινωνικές και ιδεολογικές συγκρούσεις

Αποσπάσματα από την εισήγηση στο 5ο Συμπόσιο ΚΕΜΙΠΟ Νέας Ιωνίας.

http://www.youtube.com/watch?v=EQq-k6I5mOQ&feature=related